Rezerwat przyrody – jedna z obszarowych form ochrony przyrody w Polsce. Podobne pod względem funkcji tereny chronione powoływane są też w wielu innych krajach na świecie.
Formy ochrony przyrody zwane rezerwatami istnieją w wielu państwach świata<ref name=Protect>Baza danych na temat obszarów chronionych na świecie (www.protectedplanet.net). Dostęp 9.04.2012</ref>. Z reguły są to chronione przepisami prawnymi i wyłączone z użytkowania obszary przeznaczone na cele ochrony przyrody oraz prowadzenia badań naukowych, a dostęp do nich osób postronnych jest mniej lub bardziej ograniczony<ref name=Ency/>. Zazwyczaj są one mniejsze od parków narodowych<ref name=Brit>"Nature reserve." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Dostęp 09.04.2012.</ref>. Brak jest jednak jednorodnej, międzynarodowej definicji rezerwatów oraz jednorodnych kryteriów ich wyznaczania, a obiekty tego typu w różnych krajach mogą być innaczej zarządzane i chronione<ref name=Ency>MICHAEL ALLABY. "nature reserve." A Dictionary of Ecology. 2004. Encyclopedia.com. Dostęp 9.04.2012</ref>.
Liczba rezerwatów w Polsce stopniowo rośnie, w 2000 r. było ich 1307, w 2005 r. 1395, a w 2008 r. 1441. Według danych z 2010 roku liczba obiektów tego typu osiągneła 1463, a ich całkowita powierzchnia wynosiła niecałe 165 000 hekatrów, co stanowi około 0,5 procenta powierzchni kraju i 1,6 procenta wszytkich obszarów chronionych w Polsce. Stosunkowo najwięcej rezerwatów znajdowało się wtedy w województwie mazowieckim (181), najmiej w województwie opolskim (35). Średnia w skali kraju wielkość obiektów wynosiła 112,2 hektara, najmiejsza była w województwie opolskim (25,4 ha), największa w województwie warmińsko-mazurskim (289,2 ha)<ref name=GUS2011>Dariusz Bochenek (red.): „Ochrona środowiska 2011”, Główny Urząd Statysztyczny, Warszawa, 2011 (dostęp 14.04.2012)</ref>.
Przedmiotem ochrony w rezerwacie może być całość przyrody lub szczególne jej składniki, w tym fauna, flora, biota grzybów oraz twory przyrody nieożywionej.
Cały obszar rezerwatu albo jego części mogą podlegać ochronie ścisłej, ochronie czynnej lub ochronie krajobrazowej. Ochrona ścisła polega na nieingerencji w naturalne procesy, ochrona czynna dopuszcza wykonywanie zabiegów ochronnych (np. usunięcie drzew zacieniających stanowisko cennego gatunku rośliny), a ochrona krajobrazowa polega na prowadzeniu gospodarki rolnej, leśnej lub rybackiej w sposób uwzględniający potrzeby przedmiotu ochrony.
Rezerwat ustanawiany jest na mocy zarządzenia regionalnego dyrektora ochrony środowiska. Likwidacja lub zmniejszenie rezerwatu jest możliwe wyłącznie w przypadku bezpowrotnej utraty jego wartości przyrodniczych. Dla rezerwatu sporządza się na okres 20 lat tzw. plan ochrony – dokument określający cele ochrony, zadania ochronne do wykonania oraz reguły udostępnienia rezerwatu. Plan taki zatwierdza wojewoda po uzgodnieniu z Ministrem Środowiska.
Od początku istnienia w Polsce zdefiniowanej prawnie ochrony rezerwatowej wyróżnia się dziewięć rodzajów rezerwatów. W zależności od głównego przedmiotu ochrony są to<ref>Definicje pojęć GUS</ref><ref name="Typy">Tekst rozporządzenia z dnia 30 marca 2005 r. w sprawie rodzajów, typów i podtypów rezerwatów przyrody ()</ref>:
{class="wikitable sortable" style="text-align:center"
! style="width:140px" class="unsortable" Rodzaj rezerwatu<ref name="Typy"/>
! style="width:80px" Liczba obiektów<ref name=GUS2011/>
! style="width:80px" Średnia powierzchnia (ha)<ref name=GUS2011/>
! style="width:80px" Łączna powierzchnia (ha)<ref name=GUS2011/>
! style="width:80px" Powierzchnia ochrony ścisłej (ha)<ref name=GUS2011/>
leśny 706 92 64592 1623
florystyczny 180 32 5672 168
torfowiskowy 171 106 18075 682
faunistyczny 142 308 43785 372
krajobrazowy 117 213 24896 888
przyrody nieożywionej 73 29 2132 28
wodny 36 125 4485 5
stepowy 34 15 514 1
słonoroślowy 4 13 51 0
}
Począwszy od 2005 roku istnieje dodatkowo podział na typy i podtypy mające przypisane oznaczenia kodowe. Stosuje się równolegle dwa podziały, ze względu na główny przedmiot ochrony oraz dominujący typ ekosytemów (każdy rezerwat może zostać przypisany do jednego rodzaju, dwóch typów i dwóch podtypów)<ref name="Typy"/>. Pozwala to na dokładniejsze określenie zasobów przyrodniczych danego rezerwatu oraz sprawniejsze zarządzanie siecią obszarów chronionych.